مەلۇم بىر كۈنى سەھەردە ئىدارىگە ئالدىراش كېتىۋاتسام يولدا بىر يېقىن تونۇشۇم ئۇچىراپ قالدى، ئۇنىڭ ساقاللىرى ئۆسۈپ ،قاپاقلىرى ئىشىپ كەتكەن تۇرقىغا قاراپ:
 
 -ئاداش ئاخشام كۆپ ئىچىۋالدىڭمۇ نىمە؟ دەپ سورىدۇم...ئۇ بىردەم جىم تۇرۇپ كەتكەندىن كېيىن...تۇيۇقسىزلا
 
 -ياق ! خوتۇننى قويىۋېتەيمىكىن... دەيدۇ...مەن سەۋەبىنى سۈرۈشتۈرۈپ ئولتۇرمايلا قائىيدە بويىچە ئۇنىڭغا ئاجىرىشىشنىڭ زىيىنى توغرىسىدا ئىديىۋىي خىزمەت ئىشلىگىلى تۇردۇم...بىراق ئۇ ئاڭلايدىغاندەك ئەمەس.
 
 -بولدى! بولدى... ئانداق پەسكەش خوتۇن بىلەن ئۆي تۇتالمىغۇدەكمەن.  ئۇ...  ئۇ .... ھەي دوستۇم ساڭا دېيىشتىن نومۇس قىلىمەن،نومۇس...ئۇ  پاسكىنا توردا بىر ى بىلەن مۇھەببەتلىشىپتۇ...بۇ ماڭا قىلىنغا ن ھاقارەت بىلەمسەن! دېگىنىچە كۆز قارچۇقلىرىدا ياش ئەگىپ كەتتى.

 ئالدى بىلەن #06#* نى يان تېلېفۇنىڭزغا كىرگۈزۈڭ، يانفۇن ئېكرانىدا بىر قاتار سانلار پەيدا بولىدۇ.شۇ سانلارنى ئوڭدىن سولغا سانىغاندا يەتتىنچى ۋە سەككىزىنچى خانىسىنى تۈۋەندىكى سانلارغا سېلىشتۇرسىڭىزيانفۇنىڭزنىڭ سۈپىتىنىڭ قانداقلىقى، قايسى دۈلەتتە ئىشلەنگەنلىكىنى بىلەلەيسىز.

نۇرغۇن بالىلار كىچىكىدىنلا سەنئەتكە ھېرىسمەن كېلىدۇ. ئەرفانمۇ خۇددى شۇلارغا ئوخشاش كېچىكىدىنلا سەنئەتكە ھېرىسمەن ئىدى. ئوغلىدىكى سەنئەتكە بولغان قىزغىنلىقىنى سەزگەن ئارسلان ئاكا ئەرفاننى ئۈچ يېشىدىن باشلاپ مەخسۇس تەربىيىلەپ، ھەر خىل سەنئەت پائالىيەتلىرىگە قانتاشتۇرىدۇ. ئەرفان بەش ياشقا كىرگەندە بىر قانچە ناخشىنى راۋان ئېيتالايدىغان بولىدۇ. 

بىر كۈنى ئەرفاننىڭ ئاپىسى گېزىتتىن مەركىزىي تېلىۋېزىيە ئىستانسىسىنىڭ «ئالاھىدە 1+6» سەنئەت پىروگىراممىسىغا شىنجاڭدىن نامزات تاللاۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى خەۋەرنى كۆرۈپ قالىدۇ. ئۇ ئەرفاننى قانتاشتۇرۇپ بېقىشنى ئويلاپ ئەرفاننى ئىمتىھان مەيدانىغا ئېلىپ بارىدۇ. ئەرفان تىزىملاتقانلارنىڭ 875چىسى يەنى ئەڭ ئاخىرقىسى ئىدى. ئۇماق ھەم چىرايلىق ئەرفان يېقىملىق ناخشىسى، چاققان ھەرىكەتلىرى بىلەن شۇ مەيداندىكى مۇئەللىملەردە چوڭقۇر تەسىر قالدۇرىدۇ ۋە شۇ مەيداندىلا ئەرفاننىڭ تاللانغانلىغى ئېلان قىلىنىدۇ. ئەرفان 2004-يىلى 12-ئاينىڭ 5-كۈنى مەركىزىي تېلىۋېزىيە ئىستانسىسىنىڭ «ئالاھىدە 1+6» پروگىراممىسىغا قاتنىشىدۇ ۋە تاماشىبىنلارنىڭ يۇقۇرى باھاسىغا، قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىدۇ. 

ئەسلىدىكى مەشئەل يەتكۈزۈش پىلانى بويىچە، ئولىمپىك مەشئىلى چوڭچىڭدىن شىزاڭ ۋە چىڭخەيگە يەتكۈزۈلۈپ ئاندىن شىنجاڭغا يەتكۈزۈلەتتى، پىلاندا ئۆزگىرىش بولغانلىقتىن شىنجاڭدىكى مەشئەل يەتكۈزۈش 17-ئىيۇندىن19 ئىيۇنغىچە ئۈرۈمچى قەشقەر شىخەنزە سانجىدا 3كۈن ئىلىپ بېرىلىدۇ.ئولىمپىك مەشئىلى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇب- شىمالىنى كېسىپ ئۆتىدۇ،ئىلگىرى كېيىن بولۇپ ئاسىيانىڭ كىندىكى - ئۈرۈمچى، يىپەك يولىدىكى قەدىمىي يۇرت- قەشقەر ، ھەربىيلەر بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش شەھىرى- شىخەنزە، تەڭرىتاغنىڭ شىمالىدىكى مەرۋايىت شەھەر سانجىلاردا يەتكۈزىلىدۇ. ئومۇمىي مۇساپە 3000 كلومىتىردىن ئاشىدۇ.

شىنجاڭدىكى 3 كۈنلۈك مەشئەل يەتكۈزۈشكە جەمئى 624 نەپەر مەشئەلچى قاتنىشىدۇ بۇ مەشئەلچىلەر دۈلەت ئىچىدىكى داڭلىق زاتلاردىن بولۇپلا قالماي، شىياڭگاڭ تەيۋەنلىك قىرىنداشلار ، ئامېرىكا ، گىرمانىيىدىن كەلگەن چەتئەللىك زاتلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شىنجاڭنىڭ ئاز سانلىق مىللەت رايونى ئىكەنلىگى كۈزدە تۇتۇلۇپ 377 نەپەر ئۇيغۇر ، قازاق ، تاجىك قاتارلىق 13 مىللەتنىڭ ۋەكىللىرىمۇ مەشئەلچىلىككە قاتناشقان. بۇنىڭ ئىچىدە «جۇڭگو بوكىس شاھى» دەپ نام ئالغان ئابدۇشۈكۈر ئولىمپىك مەشئىلىنىڭ شىنجاڭدا يەتكۈزۈشتىكى باش مەشئەلچى بولۇپ سايلاندى.

«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپىلىرى»نى قايتا ئوقۇپ

«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپىلىرى»نى قايتا ئوقۇپ، لەتىپىلەردىكى باي-غوجاملارنى خېلى ئىنساپلىق پومېشچىكلاركەن، دېگەن ئويغا كېلىپ قالدىم. ئۇلار ئەپەندىمنىڭ ھەر قېتىم كولدۇرلىتىشىغا ئۇچرىغاندا، بىر بولسا ئۆزىنىڭ يولسىزلىقىنى تونۇپ يېتىدۇ، بىر بولسا، نېمە قىلىشىنى بىلەلمەي داڭقېتىپ قالىدۇ، يەنە بىر بولسا، قۇيرۇقىنى قىسىپ غىپپىدە تىكىۋېتىش بىلەن بولدى قىلىدۇ. نېمىشقا ئەپەندىمنى ئىتلىرىغا تالاتمايدۇ؟ نېمىشقا «ئاق» ياكى «قارا گۇرۇھ»تىكى بۇرادەرلىرىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ ئۇنىڭ ئەدىپىنى بەرمەيدۇ؟ نېمىشقا قاتىل ياللاپ ئۇنى ئۆلتۈرۈۋەتمەيدۇ؟ نېمىشقا ئۇنىڭ تىلىنى كېسىۋەتمەيدۇ؟ نېمىشقا تۈرلۈك بېسىملار بىلەن ئۇنى دەرياغا سەكرەپ ئۆلۈۋېلىشقا مەجبۇر قىلمايدۇ؟! ئەمەلىيەتتە، ئاشۇ باي غوجاملارمۇ ئەينى چاغدا پۇل ۋە ھوقۇقى بار، قولىنى نەگە سۇنسا يېتىدىغان مۆتىۋەرلەردىن ئىدىغۇ!

قرىغاندا، ھازىرقى باي غوجاملار ئۇلاردىن كۆپ «ئىقتىدارلىق»تەك قىلامدۇ قانداق؟! (ئاپتورى: ليۇ تىڭتىڭ)

1988-يىلى قىرغىزىستاننىڭ پايتەختى ( بىشكەك) شەھرىدە تۈركشۇناسلارنىڭ پۈتكۈل سايۇزلۇق 5-نۆۋەتلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا چىڭغىز ئايتماتوۋ سۆزگە چىقپ مۇنداق دىگەن: << ھازىرقى ۋاقىتتا تۈركشۇناسلىقتىكى چوڭ كەمچىلىكنىڭ بىرى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى، تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ئالىملىرى تىل-ئەدەبىيات،تارىخ ۋە يازما يادىكارلىقلارنى تەكشۈرگەندە يۈسۈف بالاساغۇنى( يۈسۈف خاس ھاجىپ) ۋە مەھمۇد كاشغەرىينى، ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ھەم ئۇلاردىن كېيىن يېزىلىپ قالغان يادىكارلىقلارنى ئاساسەن ئۆز خەلقىگە مەنسۇپ قىلىپ كورسەتكۈسى كېلىدۇ. ئۇلار بۇ ئىككى بۈيۈك ئالىمنى ھەممە تۈركىي تىللىق خەلىقلەرگە مەنسۇپ،شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۇ خەلىقلەر ئۆز يازما ئەدەبىياتىنى شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ تەرەقىي ئەتتۈرۈپ كەلمەكتە ،دەپ تەكىتلىمەكچى بولىشىدۇ. ئەمما مىنىڭ پىكىرىمچە بۇ ئىككى ئالىم ھەممىدىن ئاۋال ئۇيغۇر خەلقىگە مەنسۇپ، ئاندىن باشقا تۈركىي تىللىق خەلىقلەرمۇ ئۆزلىرىنىڭ يازما ئەدەبىياتىنى ئۇيغۇرلاردىن كېيىن باشلىغان، دېسەك توغرا بولىدۇ.بۇ پىكىر ئورخۇن،يەنسەي يازما يادىكارلىقلىرىغىمۇ مۇناسىۋەتلىك. ئورخۇن،يەنسەيدىن تېپىلغان قەدىمقى تۈرك ۋە ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرىنى مەكتەپ ئوقۇش قوراللىرىغا كىرگۈزۈش كېرەك ،ئەمما ھازىر ھەممە ئالىملار ئۆز خەلقىنىڭ مەدەنىيىتىنى ئەڭ قەدىمىي قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتقانلىغىدىن تۈركشۇناسلىقتا پروۋىنتسىئالىزىمتىن كۆپ زىيان تارتىش بايقالماقتا>>.

ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىي (مەركەزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرستېتىدىن)

بۇ يىل – مىلادىيە 2008 – يىلى بىرلەشكەن دۈلەتلەر تەشكىلاتى پەن – مائارىپ ، مەدەنىيەت ئورگىنى قارار ماقۇللاپ، مەھمۇد كاشغەرىينى ئۆز ئىچىگە ئالغان 67 ئالىمنى دۇنيا مىقياسىدا خاتىرلەشكە چاقىردى. مۇشۇ ئەھمىيەتتىن ئېلىپ ئىيتقاندا ، بۇ يىل «مەھمۇد كاشغەرىي يىلى»دۇر.نەقەدەر شاراپەت دېسەڭ ئەرزىيدۇكى،پەخىرلەن بۇنىڭدىن كاشغەرىي ئېلى...!

مەھمۇد كاشغەرىي كىمدۇر؟ بىرلەشكەن دۈلەتلەر تەشكىلاتى ئۇ زاتنى قانداق بىلىدىغاندۇ؟ بۇ 2008 – يىلنىڭ «مەھمۇد كاشغەرىي يىلى»بولۇشنى كىم ئىلتىماس قىلغاندۇ؟ بۇنىڭدىن سۆيۈنۈشكە، شادلىنىشقا ۋە تېرىسىگە پاتمىغۇدەك بولۇپ ھاياجانلىنىشقا كىملەر ئەڭ ھەقلىقتۇر؟!

1-    سۇئال:مەھمۇد كاشغەرىي كىمدۇر؟

جاۋاب:«مەھمۇد كاشغەرىي ئېلىمىزنىڭ 11 – ئەسىردە ئۆتكەن ئۇيغۇر ئالىمى، تىلشۇناس، ئالەمشۇمۇل نادىر ئەسەر ‹تۈركى تىللار دىۋانى›نىڭ ئاپتۇرىدۇر. بۇنىڭدىن 100 يىل ئىلگىرى، ئۇلۇغ ۋەتىنىمىز زىمىنىدا، مەھمۇد كاشغەرىيدىن ئىبارەت ئۇلۇغ ئەدىب، ئالىم تۇغۇلۇپ، مەشھۇر‹تۈركى تىللار دىۋانى›دۇنياغا كەلگەن. ئوتتۇرا ئاسىيا دۈلەتلىرىنىڭ تارىخى،جۇغراپىيىسى،مىللىي ئۈرب- ئادىتى،ئىجتىمائىي تۇرمۇشى ۋە ئەدەبىيات – سەنئىتىنى تەتقىق قىلدىغان قامۇس‹تۈركىي تىللار دىۋانى›- ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ گۈللەنگەنلىكى ۋە تەرەققى قىلغانلىقىنىڭ مول نەتىجىسى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ جۇڭخۇا مىللەتلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە قوشقان زور تۈھپىسى، شۇنداقلا دۇنيا مەدەنىيەت خەزىنىسىدىكى جۇلالىق مەرۋايىتتۇر»(ئىسمائىل تىلىۋالدىنىڭ مەھمۇد كاشغەرىي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 100 يىللىقىنى خاتىرلەش بويىچە مەملىكەتلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا قىلغان سۆزىگە قارالسۇن.)

—  مەرىكە - مۇراسىملىرىمىزدىكى ھەشەمەتچىلىك ھەققىدە ئىككى ئېغىز گەپ; ]% V8 z, k6 U& j
     ھەشەمەتلىك رېستوراندا «چوڭ چاي» ئۆتكۈزۈلۈۋاتاتتى. يىگىت تەرەپ باشلاپ كەلگەن ئون ئۈستەللىك مېھمانغا قىز تەرەپ ھەمراھ قىلىپ چاقىرغان ئون ئۈستەللىك مېھمان ھەمداستىخان بولۇپ يەپ - ئىچمەكتە ئىدى... بىر چاغدا ساھىبخانا تەرەپ رېستوراننىڭ قاق ئوتتۇرىسىغا تۆت ئۈستەلنى جۈپلەپ تىزىپ، «ساندۇق ئاچتى»نى باشلىدى.
     قائىدە بويىچە ئاۋۋال ئوغۇل تەرەپ ساندۇق ئاچتى، ساندۇق ئېچىشقا رىياسەتچىلىك قىلىۋاتقان ئايال گەپدان ئىدى. تەبرىك ۋە تەكەللۇپ سۆزلىرىنى قاملاشتۇرۇپ سۆزلەيتتى. تويلۇق بۇيۇملارنى كىمئارتۇق قىلىپ ساتماقچى بولغاندەك، بېشىدىن ئېگىز كۆتۈرۈپ، ماختاپ ھارمايتتى. « مانا بۇ كورىيىنىڭ نوركا پەلتۇسى، ئىتالىيىنىڭ خۇرۇم پەلتۇسى، تۈركىيىنىڭ ئابايىسى، شۋېتسارىيىنىڭ ئالتۇن سائىتى، مانا ماۋۇ بىلەزۈكى، 300مىسقال، مانا ماۋۇ زەنجىرى، بۇمۇ 300مىسقال، مانا ماۋۇلار 80مىسقاللىقتىن تۆت دانە ئۈزۈكى... » ئايال تويلۇق زىبۇ - زىننەت ۋە كىيىم - كىچىكلەرنى بىرمۇ - بىر تونۇشتۇرۇپ ماختىدى. ھەتتا ئۇ ماختىمىغان قىزنىڭ ئىچ كىيىملىرىمۇ قالمىدى. ئاندىن يىگىتنىڭ ئاتا - ئانىسى ئوغلىغا ئېلىپ بەرگەن 90كۋادرات مېتىرلىق يېڭى ئۆينىڭ ئاچقۇچىنى ئۇزاققىچە پۇلاڭلىتىپ، يىگىت تەرەپنىڭ جەمئىيەتتىكى ئابرۇي - ئىناۋىتى ھەققىدە ماختاندى. كېيىن توينىڭ ئاشسۈيىگە ئاتالغان 30مىڭ يۈەن نەق پۇلنى سىنغا ئېلىۋاتقان يىگىتنىڭ قولىدىكى تېلېكامىراغا توغرىلاپ شارىلدىتىپ ۋاراقلاپ كۆرسەتتى...